Điện 3 pha bị mất pha là sự cố khá nguy hiểm trong nhà xưởng, đặc biệt với các thiết bị sử dụng động cơ 3 pha.
Nếu phát hiện mất pha mà vẫn cố cho máy chạy, động cơ có thể bị nóng nhanh, giảm tuổi thọ hoặc hư cuộn dây. Vì vậy cần xác định nguyên nhân và xử lý sớm.
I. Mất pha điện 3 pha là gì?
Hệ thống điện 3 pha gồm 3 pha điện hoạt động đồng thời. Mất pha xảy ra khi một trong ba pha bị mất điện hoặc không còn kết nối bình thường.
Sự cố có thể xảy ra từ nguồn điện, tủ điện, CB/MCCB, contactor, dây dẫn hoặc các điểm đấu nối.
II. Dấu hiệu nhà xưởng bị mất pha
1. Động cơ không khởi động được
Motor 3 pha có thể không khởi động hoặc chỉ phát ra tiếng ù khi một pha bị mất.
2. Động cơ đang chạy bị nóng bất thường
Trong một số trường hợp, động cơ đang chạy có thể vẫn quay khi xảy ra mất pha. Tuy nhiên dòng điện trên các pha còn lại có thể tăng cao, khiến motor nóng nhanh.
Không nên tiếp tục cho động cơ vận hành khi nghi ngờ mất pha.
3. Một số máy mất điện, máy khác vẫn hoạt động
Nếu chỉ một số thiết bị trong nhà xưởng ngừng hoạt động trong khi các khu vực khác vẫn có điện, cần kiểm tra khả năng mất một pha hoặc sự cố trên một nhánh cấp điện.
4. Điện áp giữa các pha bất thường
Khi đo kiểm, điện áp giữa các pha có thể không còn cân bằng hoặc một cặp đo có giá trị bất thường.
III. Nguyên nhân điện 3 pha bị mất pha
1. CB hoặc MCCB gặp sự cố
CB/MCCB bị hỏng tiếp điểm, cháy tiếp điểm hoặc hoạt động không bình thường có thể khiến một pha không được cấp điện.
2. Điểm đấu nối bị lỏng hoặc cháy
Đầu cos, terminal, thanh cái hoặc điểm đấu nối bị lỏng lâu ngày có thể phát nhiệt, cháy và làm mất kết nối một pha.
3. Dây điện bị đứt hoặc hư hỏng
Dây dẫn bị đứt, cháy hoặc hư hỏng tại một vị trí có thể khiến một pha không đến được thiết bị.
4. Contactor bị hỏng một tiếp điểm
Đây là nguyên nhân thường gặp ở các mạch điều khiển động cơ. Contactor có thể đóng nhưng một tiếp điểm bị cháy khiến một pha không cấp đủ điện cho motor.
5. Cầu chì hoặc thiết bị bảo vệ bị sự cố
Một số tủ điện sử dụng cầu chì hoặc thiết bị bảo vệ riêng cho từng pha. Khi một thiết bị bị đứt hoặc hỏng, hệ thống có thể xảy ra mất pha.
6. Mất pha từ phía nguồn cấp
Không phải lúc nào nguyên nhân cũng nằm trong nhà xưởng. Sự cố có thể xuất phát từ nguồn điện cấp vào hoặc đoạn đường dây phía trước tủ điện tổng.
IV. Mất pha ảnh hưởng gì đến thiết bị?
1. Động cơ bị quá nhiệt
Động cơ 3 pha hoạt động trong tình trạng mất pha có thể làm dòng điện các pha còn lại tăng lên, khiến motor nóng bất thường.
2. Có thể làm hỏng cuộn dây motor
Nếu tiếp tục vận hành trong thời gian dài, nhiệt độ tăng cao có thể làm suy giảm cách điện và gây hư hỏng cuộn dây.
3. Máy móc dừng hoạt động
Động cơ không thể khởi động hoặc thiết bị bảo vệ tác động sẽ khiến dây chuyền sản xuất bị gián đoạn.
4. Có thể kéo theo các sự cố khác
Mất pha thường đi kèm với các vấn đề như tiếp điểm cháy, đầu nối phát nhiệt, điện áp không cân bằng hoặc thiết bị bảo vệ hoạt động bất thường.
V. Điện 3 pha bị mất pha phải làm gì?
1. Dừng thiết bị nếu phát hiện sự cố
Nếu motor đang chạy và có dấu hiệu mất pha, nên dừng thiết bị một cách an toàn thay vì cố vận hành tiếp.
2. Không liên tục khởi động lại motor
Việc bật/tắt motor nhiều lần khi chưa xác định nguyên nhân có thể làm tình trạng thiết bị nghiêm trọng hơn.
3. Kiểm tra điện áp 3 pha
Kỹ thuật viên cần đo điện áp giữa các pha tại những vị trí phù hợp để xác định pha bị mất và vị trí xảy ra sự cố.
4. Kiểm tra CB, MCCB, contactor và điểm đấu nối
Kiểm tra lần lượt từ tủ điện tổng đến tủ phân phối và thiết bị để tìm vị trí mất pha.
Đặc biệt cần chú ý các điểm có dấu hiệu:
- Cháy sém
- Phát nhiệt
- Lỏng đầu nối
- Tiếp điểm bị oxy hóa
- Thiết bị đóng cắt bị hư
5. Kiểm tra đường dây cấp điện
Nếu thiết bị đóng cắt vẫn bình thường, cần kiểm tra dây dẫn và các điểm đấu nối trên đường cấp điện.
6. Xử lý đúng nguyên nhân
Sau khi xác định được vị trí mất pha, cần sửa chữa hoặc thay thế thiết bị, dây dẫn hay điểm đấu nối bị hư trước khi cấp điện trở lại.
VI. Khi nào cần kiểm tra toàn bộ hệ thống điện?
Nếu nhà xưởng thường xuyên xảy ra mất pha, không nên chỉ sửa đúng vị trí vừa hỏng.
Cần kiểm tra tổng thể khi:
- CB hoặc contactor thường xuyên cháy tiếp điểm.
- Tủ điện phát nhiệt bất thường.
- Điện áp giữa các pha không cân bằng.
- Motor thường xuyên nóng hoặc nhảy bảo vệ.
- Nhà xưởng vừa tăng thêm máy móc công suất lớn.
- Sự cố mất pha xảy ra nhiều lần ở các khu vực khác nhau.
Kiểm tra tổng thể giúp xác định nguyên nhân gốc thay vì chỉ xử lý từng sự cố riêng lẻ.
VII. Thiên Bách Electric – Kiểm tra và xử lý hệ thống điện nhà xưởng
Thiên Bách Electric cung cấp các giải pháp điện công nghiệp và điện nhà xưởng, từ kiểm tra tủ điện, đường dây, thiết bị đóng cắt đến xử lý các sự cố điện trong quá trình vận hành.
Khi nhà xưởng gặp tình trạng mất pha, CB nhảy, tủ điện nóng hoặc motor hoạt động bất thường, cần kiểm tra đúng nguyên nhân trước khi tiếp tục vận hành.
VIII. Câu hỏi thường gặp
1. Mất pha điện 3 pha có nguy hiểm không?
Có. Đặc biệt với động cơ 3 pha, mất pha có thể làm motor quá nhiệt và gây hư hỏng nếu tiếp tục vận hành.
2. Motor 3 pha có thể vẫn chạy khi mất pha không?
Có thể xảy ra trong một số trường hợp khi motor đang chạy. Tuy nhiên tình trạng này rất nguy hiểm vì dòng điện có thể tăng ở các pha còn lại. Không nên tiếp tục vận hành.
3. Vì sao đang chạy máy mới bị mất pha?
Có thể do tiếp điểm bị cháy khi mang tải, đầu nối bị lỏng gây phát nhiệt, CB/contactor hư hoặc dây dẫn gặp sự cố.
4. Làm sao biết mất pha từ nguồn hay trong nhà xưởng?
Cần đo kiểm điện áp theo từng điểm từ nguồn vào, tủ điện tổng, tủ phân phối đến thiết bị để xác định chính xác vị trí mất pha.