Nhiều người nghĩ rằng chống sét chỉ cần thiết với nhà xưởng, công trình cao tầng hoặc những nơi có diện tích lớn.
Còn nhà ở thì thường được bỏ qua với suy nghĩ:
“Nhà mình thấp, xung quanh có nhiều nhà khác, chắc không sao.”
Cách nghĩ này không hẳn đúng.
Một ngôi nhà vẫn có thể chịu ảnh hưởng của sét, đặc biệt khi nằm ở vị trí trống trải, có phần mái cao, đứng tương đối độc lập hoặc khu vực thường xuyên có giông sét.
TCVN 9385:2012 cũng không đưa ra một quy tắc đơn giản kiểu “nhà dân thì không cần chống sét”. Việc có cần bảo vệ hay không phải xem xét các yếu tố như vị trí, chiều cao, công năng, đặc điểm công trình và hậu quả nếu xảy ra sự cố. (thuvienphapluat.vn)
I. Nhà ở có cần lắp hệ thống chống sét không?
Có thể cần.
Không phải mọi căn nhà đều cần một hệ thống có cấu hình giống nhau, nhưng cũng không thể mặc định rằng nhà ở thì không cần chống sét.
Một căn nhà nên được xem xét nghiêm túc hơn nếu có một hoặc nhiều đặc điểm như:
- Nằm ở vị trí cao hoặc trống trải
- Đứng tương đối độc lập so với các công trình xung quanh
- Có phần mái hoặc kết cấu nhô cao
- Khu vực thường xuyên có giông sét
- Có người sinh hoạt thường xuyên
- Có nhiều thiết bị điện, điện tử giá trị cao
- Có hệ thống điện năng lượng mặt trời
- Đã có hệ thống chống sét nhưng lâu năm chưa kiểm tra
Nói đơn giản:
Không phải cứ là nhà ở thì mặc nhiên không cần chống sét.
Điều cần xem xét là ngôi nhà đó có mức độ rủi ro như thế nào và hậu quả sẽ ra sao nếu bị sét tác động.
II. Những ngôi nhà nào nên đặc biệt quan tâm đến chống sét?
1. Nhà nằm ở vị trí trống trải
Một căn nhà nằm giữa khu dân cư đông đúc có điều kiện khác với một căn nhà đứng riêng trên khu đất rộng.
Nhà ở nông thôn, nhà vườn hoặc nhà nằm ở khu vực ít công trình xung quanh thường cần được xem xét kỹ hơn.
Không phải vì “nhà ở nông thôn chắc chắn bị sét đánh”, mà vì vị trí công trình là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến đánh giá nguy cơ sét. TCVN 9385:2012 cũng liệt kê vị trí và chiều cao công trình trong những yếu tố cần xem xét khi quyết định có cần chống sét hay không. (thuvienphapluat.vn)
2. Nhà có mái cao hoặc kết cấu nhô cao
Không chỉ toàn bộ căn nhà, những phần nhô cao như mái, sân thượng, bồn nước, cột hoặc các kết cấu kim loại phía trên công trình cũng cần được tính đến khi thiết kế hệ thống chống sét.
Đặc biệt với những căn nhà có hình dạng phức tạp, không nên chỉ dựng một cây kim ở vị trí cao nhất rồi mặc định mọi khu vực bên dưới đều được bảo vệ.
3. Nhà đứng riêng lẻ
Một căn nhà đứng riêng trên khu đất rộng có đặc điểm rất khác một căn nhà nằm giữa các dãy nhà san sát.
TCVN 9385:2012 cũng xem những kết cấu rất cao hoặc đứng đơn độc là những trường hợp cần đặc biệt quan tâm đến chống sét. (thuvienphapluat.vn)
III. Nhà thấp có cần chống sét không?
Có thể vẫn cần.
Chiều cao chỉ là một yếu tố, không phải điều kiện duy nhất.
Ví dụ, hai căn nhà đều cao hai tầng:
Nhà A: nằm giữa khu dân cư, xung quanh có nhiều công trình và cây cao.
Nhà B: nằm riêng trên khu đất rộng, xung quanh khá trống.
Không nên mặc định hai căn nhà có mức độ rủi ro giống nhau chỉ vì cùng cao hai tầng.
Vì vậy, đừng dùng những quy tắc kiểu:
“Nhà dưới 3 tầng thì không cần chống sét.”
hoặc:
“Nhà dân thì không bao giờ bị sét đánh.”
Những cách kết luận như vậy quá đơn giản đối với một vấn đề phụ thuộc vào vị trí và đặc điểm thực tế của công trình.
IV. Nhà phố nằm giữa khu dân cư có cần chống sét không?
Đây là trường hợp khó trả lời bằng một câu “có” hoặc “không”.
Một căn nhà phố nằm giữa nhiều công trình xung quanh có thể có mức độ phơi nhiễm khác với một căn nhà nằm riêng trên khu đất trống.
Nhưng điều đó không có nghĩa nhà phố được miễn hoàn toàn khỏi nguy cơ sét.
Ngoài sét đánh trực tiếp vào công trình, còn có vấn đề xung quá điện áp lan truyền qua hệ thống điện và các đường kết nối.
Với một ngôi nhà có:
- Camera
- Modem
- Tivi
- Máy tính
- Thiết bị mạng
- Khóa điện tử
- Thiết bị nhà thông minh
- Máy lạnh
- Thiết bị điện tử giá trị cao
thì bài toán bảo vệ không chỉ dừng ở việc “có cây kim trên mái hay chưa”.
Phần này đã được giải thích kỹ hơn ở bài:
Chống sét trực tiếp và chống sét lan truyền khác nhau thế nào?
V. Chống sét cho nhà ở không chỉ là lắp một cây kim
Đây là điều nhiều chủ nhà dễ hiểu nhầm nhất.
Một hệ thống chống sét trực tiếp hoàn chỉnh cần có nhiều phần phối hợp với nhau:
Nếu chỉ mua một cây kim rồi gắn trên mái thì chưa thể xem là đã có một hệ thống chống sét hoàn chỉnh.
Phần tiếp địa và đường dẫn sét phải được thiết kế phù hợp với công trình. TCVN 9385:2012 cũng mô tả hệ thống chống sét gồm bộ phận thu sét, dây xuống, các mối nối, điểm kiểm tra, dây dẫn nối đất và điện cực nối đất. (thuvienphapluat.vn)
VI. Nhà đã có cột thu lôi từ trước thì có cần kiểm tra lại không?
Có.
Một hệ thống chống sét được lắp nhiều năm trước không có nghĩa là nó sẽ mãi giữ nguyên tình trạng ban đầu.
Theo thời gian có thể xuất hiện:
- Ăn mòn kim hoặc dây dẫn
- Mối nối bị xuống cấp
- Giá đỡ bị lỏng
- Dây dẫn bị hư hỏng
- Hệ thống tiếp địa thay đổi
- Công trình được sửa chữa hoặc cải tạo
- Bổ sung thêm các thiết bị hoặc phần xây dựng mới
Một căn nhà cũng có thể thay đổi rất nhiều sau vài năm.
Ví dụ:
Ban đầu mái nhà không có gì ngoài mái tôn.
Sau đó gia chủ lắp thêm:
Bồn nước + camera + năng lượng mặt trời + thiết bị mạng + khung kim loại.
Lúc này, hệ thống chống sét ban đầu có thể cần được xem xét lại.
VII. Nhà có điện năng lượng mặt trời thì sao?
Đây là trường hợp tao khuyên không nên xem nhẹ.
Hệ thống điện mặt trời đưa thêm nhiều thành phần ra ngoài mái:
- Tấm pin
- Khung đỡ kim loại
- Dây DC
- Inverter
- Dây AC
- Thiết bị giám sát
Những thành phần này làm cho bài toán chống sét trở nên phức tạp hơn so với một mái nhà thông thường.
Đặc biệt, cần phân biệt:
Chống sét trực tiếp cho công trình
và
Chống sét lan truyền cho hệ thống điện mặt trời và thiết bị điện tử.
Hai phần này không phải một.
Nếu nhà đã có điện mặt trời, nên xem xét hệ thống chống sét và SPD ngay từ đầu thay vì lắp từng phần một cách rời rạc.
VIII. Có nhiều thiết bị điện tử thì có cần chống sét không?
Nên quan tâm, nhưng phải phân biệt hai vấn đề.
Kim thu sét và hệ thống tiếp địa giúp bảo vệ công trình trước nguy cơ sét trực tiếp.
Còn tivi, camera, modem, máy tính, inverter, thiết bị nhà thông minh… có thể chịu ảnh hưởng của các xung quá điện áp.
Lúc này, SPD và các biện pháp chống sét lan truyền mới là phần cần quan tâm.
Vì vậy:
Có kim thu sét không có nghĩa là tivi, camera hay inverter trong nhà đã được bảo vệ hoàn toàn.
Thiên Bách Electric đã có bài riêng về SPD:
Thiết bị chống sét lan truyền SPD là gì?
IX. Nhà chưa từng bị sét đánh có cần làm chống sét không?
Việc một căn nhà chưa từng bị sét đánh không chứng minh rằng ngôi nhà đó không có nguy cơ.
Sét không xảy ra theo lịch cố định.
Nếu trước đây nhà chưa từng gặp sự cố thì đó chỉ là thông tin về quá khứ. Khi đánh giá nhu cầu bảo vệ, vẫn cần xem xét vị trí, đặc điểm công trình và hậu quả nếu xảy ra sự cố.
IEC 62305 hiện nay cũng tiếp cận nhu cầu bảo vệ theo hướng đánh giá và quản lý rủi ro, thay vì chỉ dựa vào việc công trình đã từng bị sét đánh hay chưa. (webstore.iec.ch)
X. Khi nào nhà ở nên khảo sát chống sét?
Nếu gia chủ đang phân vân có nên làm hay không, có thể bắt đầu từ những trường hợp sau:
1. Nhà nằm ở khu vực thường xuyên có giông
Đây là lý do khá rõ để đánh giá nghiêm túc hơn.
2. Nhà đứng riêng hoặc ở vị trí trống
Đặc biệt với nhà vườn, nhà ở nông thôn hoặc công trình nằm giữa khu đất rộng.
3. Nhà có mái hoặc kết cấu cao, nhô lên rõ rệt
Những khu vực này cần được tính đến khi xác định phạm vi bảo vệ.
4. Nhà có nhiều thiết bị điện tử giá trị cao
Đặc biệt nếu gia đình sử dụng nhiều camera, mạng, thiết bị thông minh hoặc thiết bị điện tử đắt tiền.
5. Nhà có điện năng lượng mặt trời
Nên xem xét cả chống sét trực tiếp và chống sét lan truyền cho hệ thống điện mặt trời.
6. Nhà đã có hệ thống chống sét nhưng lâu năm chưa kiểm tra
Đây là trường hợp rất hay bị bỏ quên.
XI. Có nhất thiết phải lắp hệ thống chống sét hoàn chỉnh cho mọi căn nhà không?
Không.
Đây là điểm tao muốn nói rõ để tránh việc bài viết biến thành quảng cáo kiểu “nhà nào cũng phải mua chống sét”.
TCVN 9385:2012 yêu cầu trước khi thiết kế chi tiết phải xem xét công trình có cần chống sét hay không, đồng thời đánh giá các yếu tố liên quan đến công trình. Tiêu chuẩn cũng chỉ ra những trường hợp nhu cầu bảo vệ thường rõ ràng hơn, như nơi tập trung đông người, khu vực thường xuyên có sét, kết cấu rất cao hoặc đứng độc lập, công trình chứa vật liệu dễ cháy/nổ… (thuvienphapluat.vn)
Vì vậy, cách làm đúng là:
Đánh giá công trình trước → xác định mức độ rủi ro → chọn giải pháp phù hợp.
Không phải:
Có nhà → mua một bộ chống sét → lắp lên mái.
XII. Nếu nhà ở cần chống sét thì nên bắt đầu từ đâu?
Không nên bắt đầu bằng việc chọn kim thu sét.
Nên bắt đầu bằng khảo sát công trình.
Các thông tin cần xem xét có thể gồm:
Sau đó mới xác định có cần hệ thống thu sét, dây dẫn, tiếp địa, SPD hoặc sự kết hợp của các giải pháp này hay không.
XIII. Kết luận
Nhà ở có thể cần chống sét, nhưng không phải căn nhà nào cũng cần cùng một giải pháp.
Những ngôi nhà nằm ở vị trí trống trải, đứng riêng, có kết cấu cao, khu vực thường xuyên có giông sét, có nhiều thiết bị điện tử hoặc có hệ thống điện mặt trời nên được xem xét kỹ hơn.
Và nếu đã quyết định làm chống sét, đừng chỉ nghĩ:
“Lắp một cây kim trên mái là xong.”
Một hệ thống chống sét trực tiếp cần có phần thu sét, dẫn sét và tiếp địa phối hợp với nhau. Với nhà có nhiều thiết bị điện tử, còn cần xem xét thêm chống sét lan truyền để giảm nguy cơ hư hỏng thiết bị do xung quá điện áp.
Nếu vẫn chưa chắc nhà mình có cần chống sét hay không, cách an toàn hơn là khảo sát thực tế rồi mới quyết định giải pháp, thay vì mua thiết bị theo cảm tính.