Một hệ thống chống sét không phải cứ mua kim, mua cọc rồi lắp lên công trình là xong.
Một quy trình thi công bài bản thường đi theo các bước:
| 01 Khảo sát công trình |
→ | 02 Lên phương án |
→ | 03 Chuẩn bị vật tư |
→ | 04 Lắp thu & dẫn sét |
→ | 05 Thi công tiếp địa |
→ | 06 Lắp SPD khi cần |
→ | 07 Đo kiểm & bàn giao |
Điểm quan trọng là không phải công trình nào cũng dùng đúng một cấu hình. Phương án phải dựa trên hiện trạng và đặc điểm thực tế của công trình. TCVN 9385:2012 cũng yêu cầu kiểm tra công trình hoặc hồ sơ thiết kế trước khi thiết kế chi tiết hệ thống chống sét.
I. Bước 1: Khảo sát công trình
Đây là bước nên làm trước khi báo giá và trước khi bắt đầu thi công.
Đơn vị thi công cần xem:
- Công trình cao và rộng bao nhiêu?
- Mái có hình dạng như thế nào?
- Có bao nhiêu khu vực cần bảo vệ?
- Có nhà kho, mái che hoặc công trình phụ không?
- Có kết cấu thép hoặc các phần kim loại lớn không?
- Hệ thống tiếp địa đã có chưa?
- Hệ thống chống sét cũ còn sử dụng được không?
- Bên trong có tủ điện, máy móc, camera, biến tần hoặc thiết bị điện tử quan trọng không?
- Có điện năng lượng mặt trời không?
Với công trình đang sử dụng, khảo sát còn giúp xác định phần nào có thể giữ lại và phần nào cần cải tạo.
Đây là lý do hai công trình có cùng diện tích nhưng vẫn có thể có phương án và chi phí khác nhau.
II. Bước 2: Lên phương án chống sét
Sau khi khảo sát mới xác định được nên làm hệ thống như thế nào.
Thông thường phương án sẽ trả lời các câu hỏi:
Thu sét ở đâu?
Dẫn sét xuống bằng đường nào?
Tiếp địa bố trí ở đâu?
Thiết bị điện nào cần chống sét lan truyền?
Với mái đơn giản có thể dùng cấu hình tương đối gọn.
Với nhà xưởng lớn, nhiều khối hoặc nhiều khu vực cần bảo vệ thì phương án có thể sử dụng nhiều điểm thu sét, dây hoặc lưới thu sét và nhiều đường dẫn xuống.
TCVN 9385:2012 nêu các bộ phận cơ bản của hệ thống chống sét gồm bộ phận thu sét, dây xuống, mối nối, điểm kiểm tra đo đạc, dây dẫn nối đất và điện cực nối đất.
III. Bước 3: Chuẩn bị vật tư
Sau khi phương án được xác định mới tiến hành chuẩn bị vật tư.
Tùy công trình có thể gồm:
- Kim thu sét
- Cột hoặc giá đỡ
- Dây dẫn sét
- Dây hoặc băng tiếp địa
- Cọc tiếp địa
- Mối nối và phụ kiện
- Hộp kiểm tra
- SPD
- Vật tư cố định và bảo vệ dây dẫn
Với công trình đang có hệ thống cũ, không nhất thiết phải thay toàn bộ vật tư.
Những phần còn tốt có thể được kiểm tra và tiếp tục sử dụng nếu phù hợp với phương án mới.
IV. Bước 4: Lắp hệ thống thu sét
Đây là phần khách hàng dễ nhìn thấy nhất.
Tùy công trình, hệ thống thu sét có thể là:
- Kim thu sét
- Dây thu sét
- Lưới thu sét
- Hoặc kết hợp nhiều phương án
Với nhà nhỏ, cấu hình có thể khá đơn giản.
Nhưng với nhà xưởng hoặc mái lớn, không nên chọn vị trí kim chỉ dựa trên việc “chỗ nào cao nhất thì đặt ở đó”.
Phải xác định khu vực cần bảo vệ rồi mới bố trí phần thu sét phù hợp.
V. Bước 5: Lắp dây dẫn sét
Sau phần thu sét là đường dẫn đưa dòng sét xuống đất.
Dây dẫn phải được bố trí từ phần thu sét xuống hệ thống tiếp địa theo phương án đã xác định.
Với công trình lớn, có thể cần nhiều đường xuống.
Điều quan trọng không chỉ là có dây xuống mà là đường dây được bố trí đúng và kết nối liên tục với các phần còn lại của hệ thống.
Các mối nối cũng là phần cần kiểm tra trong quá trình thi công.
VI. Bước 6: Thi công hệ thống tiếp địa
Đây thường là phần nằm dưới đất nên khách hàng ít nhìn thấy, nhưng lại rất quan trọng.
Tùy công trình có thể sử dụng:
- Cọc tiếp địa
- Dây hoặc băng tiếp địa
- Vòng tiếp địa
- Lưới tiếp địa
- Các điện cực phù hợp khác
Không có một công thức kiểu:
“Nhà này đóng 6 cọc thì nhà kia cũng đóng 6 cọc.”
Phương án còn phụ thuộc vào điều kiện đất và hệ thống hiện có.
Sau khi các điện cực được liên kết thành hệ thống, cần kiểm tra để biết kết quả thực tế thay vì chỉ nhìn vào số lượng cọc.
Nếu muốn hiểu riêng về phần này:
Hệ thống tiếp địa chống sét là gì?
VII. Bước 7: Lắp SPD nếu công trình cần chống sét lan truyền
Đây là phần bảo vệ thiết bị điện và điện tử, không phải phần thu sét trên mái.
Nếu công trình có:
- Tủ điện
- PLC
- Biến tần
- Camera
- Máy tính
- Thiết bị mạng
- Inverter
- Hệ thống điều khiển
thì cần đánh giá xem có cần chống sét lan truyền hay không.
SPD có thể được bố trí ở các vị trí khác nhau tùy hệ thống điện.
Không nên mặc định:
“Lắp một SPD ở tủ điện tổng là xong.”
Phần này được giải thích riêng tại:
Thiết bị chống sét lan truyền SPD là gì?
VIII. Bước 8: Đo điện trở tiếp địa
Sau khi hoàn thành hệ thống tiếp địa, cần đo thực tế.
Đây là bước khách hàng nên yêu cầu có kết quả đo cụ thể, thay vì chỉ nghe:
“Hệ thống làm xong rồi.”
Với hệ thống chống sét, TCVN 9385:2012 yêu cầu đo và ghi nhận các giá trị điện trở nối đất cũng như kiểm tra các dây dẫn, mối nối và tính liên tục điện của hệ thống.
Nếu kết quả không phù hợp, phải xác định nguyên nhân rồi xử lý, thay vì nghiệm thu ngay.
Phần điện trở tiếp địa được giải thích tại:
Điện trở tiếp địa chống sét bao nhiêu là đạt?
IX. Bước 9: Kiểm tra toàn bộ hệ thống trước khi bàn giao
Không nên chỉ đo tiếp địa rồi kết luận công trình đã hoàn thành.
Cần kiểm tra lại:
- Phần thu sét
- Dây dẫn sét
- Các mối nối
- Điểm kiểm tra
- Hệ thống tiếp địa
- SPD nếu có
- Các vị trí vừa thi công
- Những khu vực đã thay đổi hoặc bổ sung
TCVN 9385:2012 hướng dẫn kiểm tra hệ thống trong quá trình lắp đặt, sau khi hoàn thành và sau khi công trình có thay đổi hoặc mở rộng.
X. Bước 10: Bàn giao và lưu hồ sơ
Sau khi hoàn thành, khách hàng nên được bàn giao những thông tin cơ bản về hệ thống.
Tùy công trình có thể gồm:
- Sơ đồ hệ thống
- Danh sách thiết bị chính
- Kết quả đo tiếp địa
- Vị trí các điểm kiểm tra
- Thông tin SPD nếu có
- Hồ sơ nghiệm thu hoặc biên bản bàn giao
Những thông tin này rất hữu ích về sau.
Ví dụ vài năm sau công trình xây thêm một khu kho mới, người quản lý có thể dựa vào hồ sơ cũ để biết hệ thống ban đầu được làm như thế nào và cần kiểm tra phần nào.
XI. Nếu công trình đã có hệ thống chống sét thì quy trình có khác không?
Có thể ngắn hơn.
Không phải lúc nào cũng phải tháo toàn bộ hệ thống cũ và làm lại từ đầu.
Có thể tiến hành:
Kiểm tra hiện trạng → đo tiếp địa → kiểm tra dây và mối nối → xác định phần còn sử dụng được → bổ sung phần thiếu → đo kiểm lại.
Cách này thường hợp lý hơn với những công trình đã sử dụng lâu năm nhưng hệ thống cũ vẫn còn nhiều phần tốt.
Đặc biệt nên làm lại khảo sát khi:
- Xưởng vừa mở rộng
- Xây thêm kho
- Lắp điện mặt trời
- Thay đổi kết cấu mái
- Bổ sung nhiều thiết bị điện
XII. Khách hàng cần chuẩn bị gì trước khi thi công?
Phần này thực ra khá đơn giản.
Nếu chuẩn bị làm chống sét cho công trình, nên cung cấp:
Mặt bằng hoặc bản vẽ nếu có.
Thông tin về chiều cao và kích thước công trình.
Ảnh mái và khu vực xung quanh.
Thông tin về hệ thống chống sét hiện có.
Thông tin về hệ thống điện và thiết bị quan trọng.
Thông tin về điện mặt trời nếu có.
Có những thông tin này, việc khảo sát và lên phương án sẽ nhanh và chính xác hơn.
XIII. Bao lâu thì nên kiểm tra lại hệ thống?
Không nên nghĩ rằng lắp xong là dùng mãi.
TCVN 9385:2012 hướng dẫn kiểm tra định kỳ, tốt nhất không quá 12 tháng; tần suất có thể cần tăng ở khu vực có điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Hệ thống cũng nên được kiểm tra sau khi có thay đổi hoặc mở rộng.
Đặc biệt nên kiểm tra lại khi:
- Công trình vừa bị sét đánh
- Vừa mở rộng công trình
- Vừa lắp điện mặt trời
- Có dấu hiệu dây hoặc mối nối xuống cấp
- Kết quả đo tiếp địa thay đổi bất thường
- Thiết bị thường xuyên gặp lỗi sau mưa giông
XIV. Một quy trình chống sét tốt không nằm ở việc làm nhiều thiết bị
Có một điểm khách hàng rất dễ nhầm:
Nhiều kim hơn không đồng nghĩa với hệ thống tốt hơn.
Cũng không phải:
Nhiều cọc hơn = an toàn hơn.
Điều quan trọng là hệ thống phải phù hợp với công trình và các khu vực cần bảo vệ.
Một công trình nhỏ có thể cần cấu hình đơn giản.
Một nhà xưởng lớn có thể cần nhiều điểm thu sét, nhiều đường dẫn, tiếp địa lớn hơn và thêm SPD.
Vì vậy, quy trình đúng bắt đầu từ khảo sát, không phải bắt đầu từ việc mua thiết bị.
XV. Kết luận
Quy trình lắp đặt một hệ thống chống sét có thể hiểu đơn giản qua 7 bước chính:
| Khảo sát | → | Lên phương án | → | Lắp thu & dẫn sét | → | Thi công tiếp địa | → | Lắp SPD khi cần | → | Đo kiểm | → | Bàn giao |
Với công trình đang sử dụng, có thể kiểm tra hệ thống hiện tại rồi cải tạo hoặc bổ sung phần còn thiếu, thay vì mặc định phải làm lại toàn bộ.
Điều quan trọng nhất là hệ thống phải được kiểm tra sau khi lắp đặt và có kết quả đo, hồ sơ rõ ràng để thuận tiện cho việc bảo trì về sau.
Một hệ thống chống sét được làm đúng không bắt đầu bằng câu hỏi “mua loại kim nào?”.
Nó bắt đầu bằng câu hỏi:
“Công trình này cần được bảo vệ như thế nào?”