Muốn biết một hệ thống chống sét còn hoạt động tốt hay không, không thể chỉ nhìn xem trên mái có cây kim hay không.
Một hệ thống nên được kiểm tra ít nhất ở các phần:
| Thu sét Kim, dây, lưới thu sét |
+ | Dẫn sét Dây dẫn và các mối nối |
+ | Tiếp địa Điện cực và kết quả đo |
+ | SPD Nếu công trình có chống sét lan truyền |
Chỉ cần một phần xuống cấp hoặc bị thay đổi mà chưa được kiểm tra, hiệu quả của cả hệ thống có thể bị ảnh hưởng.
TCVN 9385:2012 hiện vẫn còn hiệu lực tại Việt Nam và có phạm vi về thiết kế, kiểm tra và bảo trì hệ thống chống sét. IEC 62305-3:2024 cũng bao gồm việc kiểm tra và bảo trì hệ thống chống sét, còn IEC 62305-4:2024 áp dụng cho kiểm tra và bảo trì các biện pháp bảo vệ hệ thống điện, điện tử khỏi ảnh hưởng của sét.
I. Kiểm tra kim thu sét và phần thu sét
Đây là phần nằm ngoài trời và dễ kiểm tra bằng mắt nhất.
Cần xem:
- Kim có bị cong, gãy hoặc lung lay không?
- Giá đỡ có chắc chắn không?
- Dây hoặc lưới thu sét có bị đứt không?
- Có dấu hiệu ăn mòn nghiêm trọng không?
- Các phần thu sét có bị thay đổi sau khi sửa mái không?
- Có khu vực mới xây thêm nhưng chưa được tính vào hệ thống không?
Đặc biệt với nhà xưởng, việc kiểm tra không nên chỉ tập trung vào mái chính.
Những thứ như:
- Mái che mới
- Kho mới
- Bồn nước
- Silo
- Thiết bị nhô cao
- Công trình phụ
đều có thể làm thay đổi phạm vi bảo vệ ban đầu.
II. Kiểm tra dây dẫn sét
Có kim thu sét nhưng dây dẫn phía dưới bị hỏng thì hệ thống cũng không còn nguyên vẹn.
Cần kiểm tra:
1. Dây có còn nguyên không?
Xem có bị đứt, móp, ăn mòn hoặc hư hỏng cơ học không.
2. Đường dây có bị thay đổi không?
Khi công trình sửa chữa hoặc cải tạo, dây dẫn cũ đôi khi bị di chuyển hoặc tháo ra mà không được lắp lại đúng cách.
3. Các điểm liên kết có chắc chắn không?
Một hệ thống nhiều mối nối cần kiểm tra các điểm kết nối, không chỉ nhìn phần dây chính.
4. Có phần nào bị bỏ qua không?
Nhà xưởng mở rộng thêm một khu nhưng không kéo hệ thống dẫn sét đến khu đó là tình huống khá dễ gặp.
III. Kiểm tra hệ thống tiếp địa
Đây là phần không thể chỉ nhìn bằng mắt.
Có thể kiểm tra ban đầu:
- Hộp kiểm tra
- Dây liên kết
- Mối nối
- Các bộ phận có dấu hiệu ăn mòn
- Tình trạng điện cực nếu có thể tiếp cận
Nhưng muốn biết hệ thống tiếp địa đang có điện trở bao nhiêu thì phải đo thực tế.
Bài trước đã đi sâu vào phần này:
Quy trình đo điện trở tiếp địa chống sét
Theo TCVN 9385:2012, việc kiểm tra hệ thống chống sét bao gồm đo và ghi nhận điện trở nối đất cũng như tình trạng của dây dẫn, mối nối liên quan.
IV. Điện trở tiếp địa bao nhiêu là đạt?
Đối với hệ thống chống sét công trình, 10Ω là mốc quan trọng theo TCVN 9385:2012.
Nhưng kiểm tra hệ thống không nên dừng ở câu:
“Đo được dưới 10Ω là xong.”
Ví dụ hệ thống hôm nay đo được 7Ω nhưng:
- Dây dẫn đã bị hỏng
- Một mối nối bị ăn mòn
- Công trình vừa mở rộng
- SPD đã báo lỗi
thì vẫn cần xử lý.
Vì vậy, kết quả đo nên được đặt cạnh tình trạng thực tế của toàn bộ hệ thống và kết quả của những lần kiểm tra trước.
Xem thêm:
Điện trở tiếp địa chống sét bao nhiêu là đạt?
V. Kiểm tra SPD như thế nào?
Nếu công trình có chống sét lan truyền, SPD cũng phải được kiểm tra.
Không ít người nhớ kiểm tra kim thu sét nhưng quên mất SPD nằm trong tủ điện.
Hãy kiểm tra:
- Đèn hoặc chỉ báo trạng thái của SPD
- Dấu hiệu báo lỗi
- Tình trạng cơ học của thiết bị
- Các dây kết nối
- Thiết bị bảo vệ đi kèm
- SPD đang bảo vệ vị trí nào
Nhiều SPD có chỉ báo giúp nhận biết trạng thái của thiết bị; tùy loại còn có thể có tiếp điểm báo xa để đưa trạng thái về hệ thống giám sát.
Nếu SPD đã báo lỗi hoặc không còn ở trạng thái sẵn sàng bảo vệ, cần kiểm tra và thay thế theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Phần này đã được giải thích ở:
Thiết bị chống sét lan truyền SPD là gì?
VI. Kiểm tra hệ thống chống sét bằng mắt có đủ không?
Không.
Kiểm tra bằng mắt rất hữu ích để phát hiện:
- Kim bị hỏng
- Dây bị đứt
- Mối nối xuống cấp
- Thiết bị bị ăn mòn
- Công trình có thay đổi
Nhưng không thể chỉ nhìn bằng mắt để biết:
Điện trở tiếp địa đang là bao nhiêu.
Cũng không thể nhìn vào một chiếc SPD rồi biết nó còn khả năng bảo vệ tốt hay không nếu thiết bị có yêu cầu kiểm tra chuyên môn.
Vì vậy, kiểm tra tốt thường gồm kiểm tra hiện trạng + đo kiểm phù hợp.
VII. Bao lâu nên kiểm tra hệ thống chống sét?
Không nên đợi đến khi thiết bị hỏng mới kiểm tra.
TCVN 9385:2012 đưa ra việc kiểm tra định kỳ và nêu rằng việc đo kiểm nên được thực hiện định kỳ, tốt nhất không quá 12 tháng; ngoài ra cần kiểm tra lại khi hệ thống hoặc công trình có thay đổi đáng kể.
Ngoài lịch kiểm tra định kỳ, nên kiểm tra lại khi:
- Công trình vừa bị sét đánh
- Nhà xưởng vừa mở rộng
- Xây thêm kho hoặc mái che
- Lắp điện mặt trời
- Thay đổi mái hoặc kết cấu
- Có dây dẫn bị hư hỏng
- Thiết bị điện tử liên tục gặp sự cố sau mưa giông
- Hệ thống đã lâu không có hồ sơ kiểm tra
VIII. Những dấu hiệu cho thấy hệ thống chống sét có thể đang có vấn đề
Không cần chờ đến khi sét đánh mới chú ý.
1. Kim hoặc giá đỡ bị lung lay
Có thể xảy ra sau thời gian dài chịu gió và thời tiết.
2. Dây dẫn bị ăn mòn hoặc hư hỏng
Đặc biệt ở các vị trí ngoài trời.
3. Mối nối có dấu hiệu xuống cấp
Đây là phần dễ bị bỏ quên khi chỉ nhìn dây chính.
4. Điện trở tiếp địa tăng lên
Nếu kết quả đo thay đổi nhiều so với trước, cần tìm nguyên nhân.
5. SPD báo lỗi
Đây là dấu hiệu không nên bỏ qua.
6. Công trình vừa được cải tạo
Một hệ thống chống sét được thiết kế cho công trình cũ có thể không còn phù hợp sau khi mở rộng hoặc thay đổi kết cấu.
7. Thiết bị thường xuyên hỏng sau mưa giông
Đặc biệt là:
- Camera
- Modem
- Biến tần
- PLC
- Thiết bị mạng
- Bộ điều khiển
Trong trường hợp này, ngoài kiểm tra chống sét trực tiếp, cần xem xét cả chống sét lan truyền.
IX. Nhà xưởng đã có chống sét nhiều năm thì kiểm tra thế nào?
Với công trình cũ, đừng chỉ hỏi:
“Hệ thống này còn hay không?”
Hãy kiểm tra theo thứ tự:
Điểm cuối cùng rất quan trọng.
Một nhà xưởng có thể đã:
- Mở rộng thêm kho
- Xây thêm mái che
- Lắp điện mặt trời
- Thêm tủ điện
- Thêm máy móc
- Thêm camera
Nếu chỉ kiểm tra hệ thống cũ mà không nhìn công trình hiện tại thì vẫn có thể bỏ sót vấn đề.
X. Có cần kiểm tra chống sét sau mỗi lần mưa giông không?
Không phải cứ sau mỗi cơn mưa là phải gọi đơn vị đo lại toàn bộ hệ thống.
Nhưng sau một sự kiện sét lớn hoặc khi có dấu hiệu bất thường, nên kiểm tra.
Ví dụ:
- Thiết bị trong nhà bị hỏng
- SPD báo lỗi
- Kim hoặc dây dẫn có dấu hiệu hư hỏng
- Có sét đánh trực tiếp vào công trình
- Có cháy hoặc dấu hiệu bất thường tại tủ điện
Trong những trường hợp đó, kiểm tra sớm sẽ hợp lý hơn việc chờ đến kỳ định kỳ tiếp theo.
XI. Khi kiểm tra, khách hàng nên yêu cầu đơn vị thi công bàn giao gì?
Không cần hồ sơ quá phức tạp.
Nhưng nên có ít nhất:
Kết quả đo điện trở tiếp địa
Tình trạng hệ thống tại thời điểm kiểm tra
Những điểm phát hiện bất thường
Hạng mục đã sửa hoặc thay thế
Khuyến nghị kiểm tra tiếp theo
Nếu có thay thế SPD hoặc thiết bị quan trọng, nên lưu lại model và vị trí lắp đặt.
Việc này giúp những lần kiểm tra sau dễ dàng hơn.
XII. Có cần kiểm tra toàn bộ hệ thống mỗi lần không?
Không phải lúc nào cũng cần làm lại mọi thứ từ đầu.
Nếu lần kiểm tra trước cho thấy hệ thống ổn định và công trình không thay đổi, việc kiểm tra có thể tập trung vào các hạng mục cần thiết theo kế hoạch bảo trì.
Nhưng nếu:
- Công trình vừa mở rộng
- Hệ thống vừa bị sự cố
- Kết quả đo thay đổi đáng kể
- Không còn hồ sơ cũ
- Hệ thống đã xuống cấp
thì phạm vi kiểm tra nên rộng hơn.
XIII. Kiểm tra chống sét khác gì nghiệm thu sau khi lắp?
Nghiệm thu là kiểm tra hệ thống sau khi vừa thi công xong.
Kiểm tra định kỳ là đánh giá hệ thống sau một thời gian sử dụng.
Kiểm tra sau sự cố là kiểm tra khi công trình có dấu hiệu bất thường hoặc vừa chịu tác động của sét.
Ba thời điểm này không hoàn toàn giống nhau.
IEC 62305-3:2024 hiện bao gồm cả yêu cầu về thiết kế, lắp đặt, kiểm tra và bảo trì hệ thống chống sét, chứ không chỉ kiểm tra sau khi thi công.
XIV. Kết luận
Muốn biết hệ thống chống sét còn tốt hay không, đừng chỉ nhìn xem trên mái có cây kim.
Hãy kiểm tra ít nhất:
Thu sét → dây dẫn → mối nối → tiếp địa → SPD nếu có → những thay đổi của công trình.
Trong đó:
- Nhìn bằng mắt để phát hiện hư hỏng và thay đổi.
- Đo tiếp địa để biết tình trạng điện trở.
- Kiểm tra SPD nếu công trình có chống sét lan truyền.
- Đối chiếu với hồ sơ cũ để phát hiện những thay đổi qua thời gian.
Nếu công trình đã lâu chưa kiểm tra, vừa mở rộng, vừa lắp điện mặt trời hoặc thiết bị thường xuyên gặp sự cố sau mưa giông, đó là lúc nên kiểm tra lại hệ thống.
Quan trọng nhất, một hệ thống chống sét chỉ thật sự đáng tin khi được kiểm tra định kỳ và có kết quả rõ ràng, chứ không phải vì nó đã từng được lắp cách đây vài năm.